Vidlič- krasnorečivo ništa

Slobodan Ćosa Aleksić

Vidlič je planina kojoj ne dolazi niko. Iako viši od Zlatibora, šumovitiji od Golije, lako dostupan kao Avala, na nekim mestima strm i izazovan kao Mosor ili Rumija, bogat lekovitim biljem bar kao Rtanj i Ozren zajedno, Vidlič ne posećuju čak ni planinari. Razlog tome su političke prilike tokom čitavog prošlog veka, koje su sela u zapadnom podnožju - Zabrđu a pogotovo u južnom - Visoku, učinila potpuno bezljudim i zakonzervirala ih na 30. i 40. godine 20-tog stoleća.

 

Tu nije pomogla ni relativna blizina Sofije, ni Koridora 10, ni asfaltni put prosečen početkom 80-tih....Tvrda međudržavna granica učinila ga je onakvim kakav nije bio ni u praistoriji - pust, bez ljudi, ovaca, drvoseča, pastira i ratara. Učinila ga je zapustelim uvodom u Staru planinu, mnogo višu i u našem delu pustiju i od samog Vidliča.

Nekada su na Vidliču boravila stada i stada ovaca, koza... konja. Zato u uspomeni lokalnog stanovništva on još slovi kao domovina najbolje jagnjetine, koja je završavala u Solunu, Carigradu ili Sofiji, pravog "belmuža" koji se kuvao danima, kačkavalja koji se pravio u samim nedrima planine, ne lošije nego staroplaninski i mesta gde za svaku " bolku možete naći travku".

Kada se neko popne na Vidlič poraziće ga najmanje pet stvari. Pogled prema Zapadu koji seže do planine Ruj u Bugarskoj, ispod koje su gradovi Trn i Pernik, pogled prama Jugu koji otkriva pusta sela Visoka i staroplaninske vrhove Midžor, Srebrnu glavu i Kom, koji pak zaklanjaju Montanu, Čiprovce i Berkovicu, nebrojeno mnogo kamenih osnova karakačanskih poluukopanih zemunica, snažna praistorijska gradina na lokaciji Čerbez i bezbroj mirisa.

Ako vam se učini da je preovlađujući lavandin niste se prevarili. Ova biljka kultivisana na Mediteranu zapravo ima planinsko poreklo. Ostalo je zabeleženo da je rasad za njeno prvo organizovano gajenje u Francuskoj donet sa Mon Blana. Slično je i s rtanjskim čajem ili šumskim jagodama. Zbog količine njih na Vidliču ne morate brati - možete ih kositi.

Zapanjiće vas i izvori na preko hiljadu metara -Vija voda, Čerbez, Marina česma ili Manastirski dol u kome je smešten manastir Sveti Ćirik i Julita s početka 18. veka, nesumnjivo građen na mnogo starijoj osnovi, koja se ne odaje ali je otkrivaju brojni "splonumi" ugrađeni u noviju građevinu, ujedno i prvu školu u Zabrđu.

Kasnoantički obrazac sjano obrađenog kamena ugrađenog u manastirsku crkvu tek je "otvarač" za duboku prošlost Vidliča. Na njegovim obroncima s obe strane zabeležena je "besarabi" keramika, koja se vezuje za Tribale, naumorne i vrlo bogate ratnike, rudare i stočare. One iste protiv kojih je Aleksandar Veliki poveo prvi ratnički pohod i s njima se sudario baš na istočnom početku Vidliča, negde u dolini Ligena-današnje Nišave. Potukao ih je a manevar koji je tada izveo zahvaljujući Arijanu zabeležen, ušao je u sve vojne udžbenike.

Kasnije je Vidlič bio presečen putem Via besika ili Via Metalika, koji je vodio od Turesa (Pirota), do Montane (doskora Mihajlovgrada), značajnog rudarskog središta u Antici. Srednji vek i Sloveni nastavili su sa tekovinama nasleđenim od Tribala i Rimljana, baveći se ekstenzivnim rudarstvom i intenzivnim stočarstvom.

Kasnije za vreme Turaka Vidlič je bio i letnje stanište Karakačana ili Crnovunaca, koji su sa tim običajem nastavili sve do 20-tih godina prošlog veka.

Čvrsta međudržavna granica uspostavljena u to vreme između Kraljevina SHS i Bugarske onemogućila je njihovu vekovnu praksu ispaše stoke na Vidliču, ali i otvorila put za iseljavanje stanovništva iz njegovih pobrđa, polako ga pretvarajući u jedno nepoznato, veliko a ipak krasnorečivo ništa, koje iako deo evroregiona zapadna Stara planina, još uvek govori "nemuštim" jezikom za većinu savremenih ljudi.